De Materie in Antwerpen

Het hele seizoen van Opera Vlaanderen is een beetje speciaal. Maar hun seizoensopener De Materie behoort zeker tot de curiositeiten.

Gorlaeus (foto's © Annemie Augustijns)

De Nederlandse componist Louis Andriessen schreef dit werk ongeveer 40 jaar geleden; het ging in 1989 in Amsterdam in première. Het bestaat uit vier bedrijven van telkens ongeveer een half uur, die elk op een of andere manier de interactie tussen geest en materie behandelen. Ook op muzikaal vlak heeft elk bedrijf een eigen kleur, al hebben ze wel één orkest gemeenschappelijk met vooral veel koper- en houtblazers, en heel veel percussie. Een en ander maakt het tot een vrij lawaaierige partituur waar de zangers niet altijd even gemakkelijk doorheengeraken, ondanks de versterking. Nu, er wordt relatief weinig in gezongen, waardoor je erover kan discuteren of De Materie eigenlijk wel een opera is...

De vier bedrijven worden ook tot een geheel gesmeed via de enscenering van Phia Ménard. Visueel ziet het er best wel mooi uit. Vijf flexibele planken worden op verschillende manieren gebruikt om telkens een ander passend beeld te creëren. In het eerste bedrijf worden die planken zodanig gebogen dat ze de vorm van een schip aannemen. Tijdens de "ouverture" horen we luidruchtig gehamer, verwijzend naar de scheepsbouw in de Lage Landen van de 17de eeuw. Maar de eerste stemmen die we horen, zijn die van het achtkoppig koor dat achteraan het podium gepositioneerd is met een partituur en de tekst van het "Plakkaat van Verlatinghe" zingt, waarmee de Nederlanden in 1581 de onafhankelijkheid van Spanje uitriepen. De tenor Robin Tritschler zingt de rol van David Gorlaeus die als eerste het idee verdedigt dat er zoiets als atomen zouden bestaan, deeltjes die niet verder deelbaar zijn. We kennen Tritschler als een prachtige liedzanger, maar dit is geen rol die hem goed ligt... zijn Nederlands is moeilijk verstaanbaar, en de balans met het orkest valt in zijn nadeel uit.

Op dat vlak is Katrien Baerts een stuk beter in de rol van de mystica Hadewijch, die het centrale personage is van het tweede bedrijf. De planken worden nu tot een kerkschip gebogen met in het midden een altaar waarop Hadewijch haar erotisch geladen zevende visioen zingt tegen een etherisch klinkend orkest. In het derde bedrijf draait alles rond Piet Mondriaan. De planken worden nu verticaal gezet en vormen zo de karakteristieke zwarte lijnen van zijn schilderijen, drie rechthoeken in de drie primaire kleuren zweven door de lucht. Ondertussen zingen de vier vrouwen van het koor een tekst over "de volstrekt rechte lijn" en debiteren twee danseressen een Engelstalige tekst. Dit is vooral een dansbedrijf - choreografie van Antonio de Rosa en Mattia Russo - met heel veel herhalingen, terwijl op de achtergrond een boogiewoogie gespeeld wordt.

Het vierde bedrijf is een buitenbeentje. Het koor zingt weliswaar gedichten van Willem Kloos, maar door het bedrijf aan Marie Curie te wijden is het verband met Nederland weg... alhoewel je in haar werk rond radioactiviteit wel een verwijzing zou kunnen zien naar de atoomtheorie van Gorlaeus. Bij Phia Ménard lijkt de inspiratie ook even weg te zijn en vindt ze geen toepassing meer voor haar vijf planken. In de plaats krijgen we een rondtollende ring waaraan Marie een vest hangt, die ze probeert terug te grijpen... mogelijk een verwijzing naar haar overleden man Pierre Curie. Marie is ook een spreekrol, vertolkt door de actrice Lies Pauwels die dagboekfragmenten van Marie en een fragment uit haar Nobelprijstoespraak brengt, weliswaar in correct Frans maar met een onaanvaardbaar zwaar accent. Het moet toch mogelijk geweest zijn om een Franstalige actrice te vinden voor deze rol...

Het was op zich wel interessant om dit werk eens mee te maken, maar het zal niet meteen in mijn top-100 van favoriete opera's terechtkomen. Voor wie het ook eens wil horen... ik veronderstel dat er nog wel voldoende kaartjes beschikbaar: de zaal was gisteren in alle geval maar amper halfvol.

Publicatie: donderdag 17 september 2026 om 15:46
Rubriek: Opera